Wat is jazz?

Jazz is een muziekstijl, maar tegelijk ook veel meer dan dat. Het is een muzikale taal, een manier van luisteren, communiceren en reageren in het moment. Jazz ontstond aan het einde van de 19e en het begin van de 20e eeuw in de Verenigde Staten, vooral in New Orleans, waar verschillende culturen, tradities en muziekstijlen samenkwamen.[1]
De wortels van jazz liggen onder andere in Afrikaanse ritmes en zangtradities, blues, gospel, spirituals, ragtime en Europese harmonie- en orkestmuziek.[1][2] Vanuit deze unieke combinatie ontwikkelde zich een geheel nieuwe vorm van muziek waarin vrijheid, improvisatie en persoonlijke expressie centraal kwamen te staan.

Wat jazz zo bijzonder maakt, is dat het voortdurend leeft en verandert. In veel andere muziekstijlen ligt de nadruk vooral op het zo nauwkeurig mogelijk uitvoeren van een compositie. Bij jazz is dat anders. Natuurlijk bestaan er melodieën en afspraken, maar jazzmuzikanten geven daar tijdens het spelen hun eigen interpretatie aan. Daardoor ontstaat muziek die spontaan, menselijk en nooit volledig voorspelbaar is.[3]

Ella Fitzgerald Photo: Michael Ochs Archives

Improvisatie speelt hierin een centrale rol. Dat betekent dat muzikanten tijdens het optreden nieuwe melodieën, ritmes en variaties bedenken terwijl ze spelen. Dat vraagt niet alleen technische vaardigheid, maar ook creativiteit, concentratie en vooral goed luisteren naar elkaar. Een jazzconcert is daarom vaak geen strak uitgevoerd “muziekstuk”, maar eerder een muzikaal gesprek tussen de muzikanten.[3][4]
Juist die interactie maakt live jazz zo bijzonder. Muzikanten reageren voortdurend op elkaar en bouwen samen iets op dat alleen op dat moment bestaat. Daardoor klinkt geen enkel jazzconcert ooit precies hetzelfde.

Benny Goodman – Door Photo by Jammes J. Kriegsmann, New York

Daarnaast kent jazz een enorme emotionele en muzikale veelzijdigheid. Jazz kan uitbundig, swingend en dansbaar zijn, maar ook intiem, melancholisch, romantisch of experimenteel. Sommige jazzmuziek nodigt uit om mee te bewegen, andere juist om aandachtig te luisteren.
Een belangrijk begrip binnen jazz is “swing”: een moeilijk exact te definiëren ritmisch gevoel waardoor muziek beweegt en energie krijgt.[5] Veel liefhebbers beschouwen swing als één van de kenmerken die jazz echt levend maken.
Door de decennia heen heeft jazz zich voortdurend ontwikkeld. Nieuwe generaties muzikanten voegden invloeden toe uit onder andere klassieke muziek, latin, Braziliaanse muziek, funk, soul, rock en wereldmuziek. Daardoor ontstonden talloze stijlen en subgenres, elk met een eigen sfeer, geschiedenis en karakter.

Jazz heeft bovendien wereldwijd grote invloed gehad op andere muzieksoorten. Elementen uit jazz zijn terug te horen in popmuziek, filmmuziek, soul, funk, hiphop en zelfs moderne elektronische muziek.[2]
Maar misschien is het belangrijkste aspect van jazz wel dit: jazz draait niet om perfectie, maar om expressie. Om luisteren, reageren, improviseren en samen iets creëren in het moment. Daarom ervaren veel mensen jazz niet alleen als muziek, maar als een sfeer en een beleving.

En misschien is dat precies waarom jazz na meer dan honderd jaar nog altijd leeft.

Wil je meer weten over jazz en wat er nou zo leuk aan jazz is?
Kijk bijvoorbeeld op NPOkennis voor meer informatie

NPO-kennis: Wat is er zo leuk aan jazz?

Improvisatie
Een van de belangrijkste kenmerken van jazz is improvisatie.[3][4] Dat betekent dat muzikanten tijdens het spelen spontaan melodieën, ritmes en muzikale variaties bedenken. Hierdoor klinkt een jazzuitvoering vrijwel nooit twee keer exact hetzelfde.
Improvisatie vraagt niet alleen technische vaardigheid, maar ook creativiteit, muzikaal inzicht en het vermogen om voortdurend naar andere muzikanten te luisteren.[4]

Interactie tussen muzikanten
Jazz wordt vaak omschreven als een muzikaal gesprek.[3][5] Muzikanten reageren voortdurend op elkaar en beïnvloeden elkaar tijdens het optreden. Kleine veranderingen in ritme, dynamiek of harmonie kunnen direct leiden tot nieuwe muzikale ideeën.
Daardoor ontstaat een levendige vorm van muziek die sterk verbonden is met het moment en de sfeer van het optreden.

Swing en ritme
Een belangrijk begrip binnen jazz is “swing”. Hoewel swing moeilijk exact te definiëren is, verwijst het naar een specifiek ritmisch gevoel waardoor muziek energie, beweging en flow krijgt.[1][5]
Voor veel jazzliefhebbers vormt swing één van de meest herkenbare kenmerken van jazzmuziek.

Louis Armstrong playing Trumpet by Harry Warnecke and Gus Schoenbaechler, 1947
Joao Gilberto – This file is licensed under the Creative Commons Attribution-Share Alike 2.0 Generic license.

Ervaar hier meer over muziek & dans – en wat het met je allemaal doet

muziek & dans
Duke Ellington – By Associated Booking
Billie Holiday – By William P. Gottlieb

Persoonlijke expressie
Binnen jazz speelt persoonlijke expressie een grote rol.[4] Twee muzikanten kunnen dezelfde compositie spelen en toch volledig verschillend klinken. Juist die individuele stijl en muzikale persoonlijkheid worden binnen jazz sterk gewaardeerd.

Live jazz
Veel kenners beschouwen live-optredens als de meest authentieke manier om jazz te beleven.[3] Omdat improvisatie en interactie zo belangrijk zijn, ontstaat tijdens ieder concert een unieke uitvoering die nooit volledig herhaald kan worden.

Moet ik iets van jazz begrijpen?
Nee. Je hoeft geen muzikant te zijn, geen kenner, en je hoeft ook niet precies te weten wat een “Blue Note” is.
Jazz is er om beleefd te worden. Soms aandachtig luisterend, soms met een drankje erbij, soms pratend met vrienden — en soms gewoon omdat de sfeer goed voelt.

Doet jazz pijn?
Normaal gesproken niet. Mogelijke bijwerkingen zijn wel: spontaan meebewegen, glimlachen, verliefd worden op een contrabas of een klarinet, plotseling vinylplaten verzamelen, discussies over “echte jazz” na twee glazen wijn en het woord “groovy” onironisch gebruiken.
In de meeste gevallen kan blootstelling leiden tot een onweerstaanbare drang om vaker naar de Haagse Jazz Club terug te komen.

[1] Encyclopaedia Britannica – Jazz
[2] Smithsonian National Museum of American History – The Birth of Jazz & Swing Era
[3] Jazz at Lincoln Center – What is Jazz?
[4] The New Grove Dictionary of Jazz
[5] Ted Gioia – The History of Jazz
[6] Oxford Music Online – Jazz Improvisation